X
تبلیغات
دعای فرج معرفی روستای ظفرقند اردستان zafarghand - روستای ظفرقند- زفرقند (جوکنده ) - شهرستان اردستان از استان اصفهان
مختصات و مشخصات اجتماعی ،فرهنگی و اقتصادی

چگونگی ابداع قنات

گوبلو دانشمند فرانسوی حدود بیست سال در ایران اقامت داشته ودر زمینه آب در ایران مطالعه کرده است وبا سفر های متعدد به مناطق مختلف جهان واستفاده از منابع علمی متعدد می نویسد :(قنات اختراع ایرانیان است ودهها قرن هم قدمت دارد.)گوبلو معتقد است که قنات، ابتدا یک فن آبیاری نبوده، بلکه به طور کامل از تکنیک معدن نشأت گرفته و منظور از احداث آن جمع‌آوری آبهای زیرزمینی مزاحم (زه آبها) به هنگام حفر معادن بوده است.... تردیدی نیست که در گستره فرهنگی ایران، از معادن «مس» و احتمالاً «رویِ» موجود در کوههای زاگرس، در جریان هزاره دوم قبل از میلاد مسیح بهره‌برداری شده است.

ساختمان و مشخصات قنات

قنات ، تشکیل شده از یک دهانه یا هرنج که روباز است و یک مجرای تونل مانند زیرزمینی و چندین چاه عمودی که مجرا یا کوره زیر زمینی را در فواصل مشخص با سطح زمین مرتبط می‌سازد. چاهها که به آنها در موقع حفر ، میله هم گفته می‌شود، علاوه بر مجاری انتقال مواد حفاری شده به خارج ، عمل تهویه کانال زیرزمینی را نیز انجام می‌دهد و راه ارتباطی برای لای‌روبی ، تعمیر و بازدید از داخل قنات نیز به شمار می‌رود. 

آغاز قنات ، همان دهانه قنات است که مظهر قنات نامیده می‌شود. مظهر قنات جایی است که آب از دل قنات بیرون می‌آید و ظاهر می شود و می‌تواند برای آبیاری و دیگر مصارف مورد استفاده قرار بگیرد. قسمت انتهایی قنات ، پیشکار قنات نامیده می‌شود که در آخرین قسمت آن ، مادر چاه قنات قرار گرفته است. قسمتهایی از قنات که با حفر آنها هنوز آب بیرون نمی‌آید "خشکه کار" و قسمتی که آبدار است (قسمت انتهایی) قسمت "آبده قنات" نامیده می‌شود.

حفر قنات

حفر قنات معمولا از مظهر ان که همان سطح زمین است و خشک می‌باشد، شروع و به مناطق آبده (مادر چاه )، ختم می‌شود. بنابراین ، اول دهانه قنات یا هرنج که خشک است و بعد اولین چاهها یا میله‌ها که اینها هم خشک است و آب ندارد و به اصطلاح قسمت خشک کار قنات نامیده می‌شود، حفر می‌شود. بعد کار به طرف قسمت بالا دست که همان قسمتهای آبده و بیشتر آبده زمین باشد، ادامه پیدا می‌کند.

 مراحل حفر قنات

گمانه زنی:در این مرحله استاد کار مقنی با جستجو در محل های اطراف با توجه به شیب زمین موقعیت قرار گرفتن کوهها ورودخانه ها وپوشش گیاهی منطقه محل حفر مادر چاه راتعیین میکند وحفر چاه گمانه شروع می شود.

برای حفر میله چاه کلنگ نوک تیزی را که طول دسته آن حدود نیم متر است روی زمین قرارداده وبه شعاع دسته کلنگ دایره ای به قطر حدود 80سانتیمتررسم وکار  حفر چاه را آغازمی کنند.

 نصب چرخ چاه :چرخ چاه قرقره ای چوبی است که محیط آن حدود4متر است ومزیت مکانیکی

آن کمتر ازیک است ،زیرا طول بازوی محرک وبازوی مقاوم آن با هم برابر است .

برا ی تعیین محل نصب چرخ چاه ابتدا مقنی کنار چاه ایستاده ویک دست خودرا به وسط چاه دراز نموده و سنگ را به وسط چاه رها می کند  اگر سنگ به وسط چاه برخورد نمود در همان جایی که ایستاده است دودستش را به دو طرف باز می کند ودو قطعه سنگ رارها می کند  محل برخورد سنگها مکان نصب پایه های چرخ چاه را مشخص می نماید.دراین صورت چرخ چاه درست طناب را وسط چاه به درون چاه می فرستد. زیرا اگر چرخ چاه دقیقا در وسط چاه قرار نگیرد برخورد پیاپی دلو به دیواره چاه باعث پاره شدن آن خواهدشد.

تراز کشیدن  (تراز یابی ):

منظور از تراز کشیدن تعیین محل تقریبی مادرچاه (گمانه) از یک طرف و تعیین مظهر قنات از طرف  دیگر است.زیرا اگر مظهر قنات در محلی واقع شود قادر نباشد زمین های قابل کشت روستا ییان را آبیاری کند برای روستاییان ارزشی نخواهدداشت.

پس از تعیین محل تقریبی مظهر ومادر چاه برای آبیاری محل مورد نظر ، بایستی به طور تقریب مقدار اختلاف ارتفاع دونقطه مزبور مشخص شود،برای اندازه گیری شیب این اختلاف ارتفاع ازروش های متعددی استفاده می شود:

روش اول :دراین روش از وجود سه نفر استفاده می شود به این ترتیب که از محل مادر چاه دو نفر رو به مظهر قنات در یک راستامی ایستادند به طوری که استاد کار یا نفر سوم ازرو ی سرشانه  نفراول پای نفر دوم یا مادر چاه که در یک خط تراز قرار داشتند  نگاه می کرد تا در یک امتداد قرار گیرند دراین صورت اختلاف ارتفاع به اندازه یک قد انسان یعنی حدود 1.5 متربود  سپس با جا به جا شدن نفر دیگر به نقطه بعدی تعداد دفعات تکرار این وضع را در طول قد ضرب نموده وارتفاع مادرچاه وطول کوره قنات را محاسبه می نمودند.در این اندازه گیری برای حرکت مناسب آب در کوره قنات شیب کمی دررابطه با درصد اختلاف ارتفاع طول کوره در نظر می گیرند(6تا 20سانتیمتر در 1000متر)تا آب به(ناز ) حرکت کند.                                                                   

  روش دوم :در این روش یک چوب راست را در وسط دو تخته ضربدری شکل تثبیت می کنند.

به طوری که در سطح آزاد زمین بدون حرکت باقی بماند، دو دستگاه از تخته وچوب مذکور را درسطح افقی زمین (حالت   SS  )

در فاصله ای بدون شیب قرار داده نقاط    A    و  B  راس دو چوب را به هم وصل می کنندودو نفر در دونقطه مذکوردوسر نخ را گرفته نگاه می دارند ونفر سوم یک تراز بنایی به وسط نخ متصل نموده تراز بودن نخ را تعیین می کند.استاد کار پس از مطمئن شدن تراز به اندازه گیری حالت بعد می پردازد .دراین حالت تراز وتخته    B   در جای اولیه در حالت تراز باقی می ماند ونقطه سومی مانند    C  را در سطح شیب دار زمین انتخاب وچوب وتخته    A   را از محل اولیه اش به محل سوم تغییر داده فاصله Bc را ریسمان می کشند وتراز aرا درحالت وسط ریسمان قرار می دهنددر این حالت تراز به هم می خورد واستاد کار با قرار گرفتن در کنار تراز به فردی که سرریسمانB را در دست دارد دستور می دهد تا ریسمان را در راستای BBجا به جا کند تا حالت تراز مجددا برقرار شود و بدین گونه شیب زمین مشخص می شود واندازه BB از ریسمانی که عمق مادر چاه را اندازه گیری کرده است کسر می گردد (این مقدار عمق چاه بعدی را نیز مشخص می نماید.)واین عمل ادامه پیدا می کند تا ارتفاع کسرشده با عمق مادر چاه برابر شود.در این حالت آخرین نقطه مشخص شده مظهر قنات خواهد بود.

برای حفر اولین چاه های قنات  از حدود مظهر قنات شروع به کندن میله ها وکوره می کنند وبا زاویه اندازه گیری شده به طرف مادرچاه پیش میروند برای پیدا کردن زاویه حفر ابتدا یکی از میله ها را به عمق موردنظر می کنند به طوری که بستر کوره باشیب ملایمی باکف بستر کوره مادر چاه منطبق باشد سپس به سراغ حفر حفر میله بعدی می رفتند . بین دومیله ریسمانی را درراستای دو حلقه میله با مادر چاه درجهت حرکت به سمت مادر چاه درسطح زمین محکم نموده به همین ترتیب محل میله چاه های بعدی تعیین می شود.

 حفر کوره (تونل)قنات :برای حفر کوره (تونل )قنات تخته صافی را برروی اولین دهانه چاه حفرشده درراستای ریسمان بین دودهانه چاه قرار می دادند وآن راتراز می کنندواز دوطرف تخته تراز درروی  شده برروی دهانه میله دو ریسمان شاقول دار به موازات یک دیگر می آویختندکه طول ریسمان تا نزدیکی کف بستر کوره ادامه می یافت به طوری که ریسمان های شاقول دار به موازات هم در انتهای طول میله در مقابل دهانه کوره قرار می گرفتند.سپس استاد کار مقنی در قعر چاه روبروی مسیر کوره قناتی که می خواستند حفر کنند،می نشست وزاویه دید چشم خودرا بادو سنگ شاقول وچراغ روشنی که درابتدای کوره مورد نظر قرارگذاشته بودند ،در یک راستا میزان می کردند ودرصورت انطباق آنها کار حفر کوره ادامه می یافت . در چاه دوم نیز به همین تر تیب در جهت کوره  چاه اول مبادرت به حفر می نمودند تا دو استاد کار مقنی در اواسط راه دو میله به هم می رسیدند.یعنی هردو در جهت مخالف ولی رو به هم به حفر کوره مورد نظر می پرداختند.پستی وبلندی های داخل کوره را با تراز  مشخص می کردند  وسپس به سراغ کندن میله ها وکوره های دیگر می رفتندوبه همین ترتیب عمل می نمودند تا به آب های قسمت آبزا ودر نهایت به مادرچاه برسند . ممکن بود یک رشته قنات چندین مادر چاه داشته باشد که با اتصال آن ها به یکدیگر آب های تمام آن ها را به کوره اصلی هدایت می کردند .لازم به کر است که اگر یکی از استاد کار ها از مسیراصلی خود کمی منحرف می شد ازروی صدای برخورد کلنگ به دیواره چاه به سمت یک دیگر هدایت می شدند.

امروزه برای راستی دیدن از قطب نما استفاده می کنند که در آن تجربه و دقت کافی اهمیت دارد و برای افراز (تعیین شیب زمین)از دوربین های نقشه برداری استفاده می کنند.ش ص33خبرگان

شیب راه رو  در قنات های شنزار در هر 100 متر 20 س و در راه رو های گل دار  در هر 100متر 10 س در نظر گرفته می شود  هر چه شیب راهرو بیشتر باشد طول قنات کمتر و هر چه شیب  راهرو کمتر باشد طول قناتبیشتر  است میزان شیب از روی مشاهده جریان آب تشخیص داده می شود .

ابعاد کوره:

عرض راهرو بین 60 تا 70سانتیمتر و ارتفاع  آن بین 150 تا 170 سانتیمتر است .

شکل راهرو معمولا به صورت گنبدی است ولی در جا هایی که آب روی سر مقنی می ریزد  به صورت محرابی می سازند.

*فاصله میله ها :فاصله میله ها از یکدیگر بین 60تا100 متر متفاوت است و  حدودا بین 2تا5/2 برابر ارتفاع میله قنات است و در صورت وجود دم (گاز) ممکن است این فاصله تغییر کند.(برای بر طرف کردن دم دمیدن به ته چاه توسط همبونه یا ریختن ماسه سرکه و آهک به درون چاه از گاز گرفتگی جلو گیری می کردند.

موانع: اگر در جایی از مسیر کوره با سنگ یا لایه سختی روبه رو  می شدند مسیر کوره را منحرف کرده و از کنار آن عبور می کردند و پس از عبور از لایه سخت برای تشخیص ادامه حفاری در امتداد قبلی از تریک زدن استفاده می کردند بدین ترتیب که در قسمت اول شخصی با کلنگ به وسط مانع ضربه می زند و از آن طرف مانع شخصی دیگر با قرار دادن گوش خود  محل دقیق  ضربه را تشخیص داده و محل دقیق ادامه ی کار را تشخیص می دهد.

اطلاع رسانی

تا ارتفاع 20متری صدا به راحتی می رسد ولی بیشتر از آن صدا پخش می شود و به پایین چاه  نمی رسد به همین منظور برای انتقال پیام از تکان دادن طناب یا چگونگی بستن دلو استفاده می کنند مثلا اگر مقنی می خواست به بالای چاه بیاید دلو خالی را پشت گلی کرده(یعنی قلاب را دور دلو می چرخاند و پشت طناب می انداخت) و به بالا می فرستاد یا اگر کلنگ مقنی می شکست و کلنگ جدید می خواست 3دفعه طناب را تکان می دادیا اگر کبریت می خواست روی دلو کار قوطی کبریت خالی می گذاشت و به بالا می فرستاد یعنی کبریت تمام شده .

 انواع میله ها

میله های گرد :میله های به قطر 80 تا 100ساتیمتر هستند.میله های با قطر کم تر از 80سانتی متر مناسب نیستند زیرا مقنی به راحتی نمی تواند آنرا حفر کند وهم هنگام جا به جا کردن مواد حفاری شده دلو به کناره های چاه برخورد نموده وزودتر فسوده می شود.

میله های چهار گوش:این چاه ها که چاه های کرمانی نیز نامیده می شود دارای ابعاد60×120سانتیمتر است.در چاه های کرمانی کارراحت تر انجام می شود زیرا چرخ چاه در یک گوشه چاه بالا وپایین می رود ودر طرف دیگر کارگر رفت وآمد می کند.البته چاه های گرد استحکام بیش تری دارندوحجم خاک کمتری از آن ها خارج می شود .ولی چاه های چهار گوش می توانند در مستقیم کندن چاه ووقت شناسی به مقنی کمک نماید و کندن آآن هم آسان تر است.(قنات های کسنویه ونصرت آباد یزد چاه چهار گوش دارند.)

وسایل روشنایی:چراغ پیه سوز یا سفالی که درآن ها ازروغن کرچک ،پیه مرغ وروغن منداباستفاده می شده ودر حفره هایی که درارتفاع 80سانتیمتری کار قرار میدهند وبه نوبت جای آن را در سمت چپ یا راست مقنی عوض می کنند تا مسیر کار منحرف نشود.

چگونگی بالا وپایین رفتن درون چاه :برای رفت وآمد به درون چاه در فاصله های 75سانتیمتر از یکدیگر حفره هایی به نام "رف"حفر می کنند تا به صورت یک در میان دست وپارا درون آن قرار می دهند وبه داخل آن رفت وآمد می کنند.

عوامل حفر قنات:

استاد کار مقنی – هوشمند ترین وبا تجربه ترین مقنیان که می تواند :

1-زمین های آب داررا در هر منطقه مشخص کند.

2-جایگاه چاه گمانه را  مشخص نماید.

3- مسیر حفر قنات را تعیین نماید.

4- کار مقنی های همکار خودرادر حفر ولای روبی قنات ارزیابی نماید.

کلنگ دار:پس از استاد کارمقنی قرار داردواز خبره های محلی به شمار می رود.

گل بند:شخصی است که در کنار کلنگ دار قرار دارد وکار جمع آوری گل ولای کنده شده را به عهده دارد.

لاشه کش :شخصی که کار انتقال گل وخاک توسط دلو به بیرون را به عهده دارد.

5-چرخ کش :شخصی که در پشت چرخ می ایستد وکار بالا آوردن وخالی کردن دلو را به عهده دارد.

خطرهایی که یک مقنی را تهدید می کند:

سقوط در چاه ،گاز گرفتگی، ریزش سنگ وخاک از سقف کوره، سقوط سنگ یا دلو به درون چاه  .

طول و عمق قنات

طول یک رشته قنات که در میزان آبدهی آن نیز موثر است، نسبت به شرایط طبیعی میزان متفاوت است. این شرایط بستگی به شیب زمین وعمق ما در چاه دارد. از طرف دیگر هرچه سطح آب زیرزمینی پایینتر باشد، عمق مادر چاه بیشتر می‌شود. مهمترین عاملی که طول قنات را مشخص می‌کند، شیب زمین می‌باشد. هرچه شیب زمین کمتر باشد طول قنات بیشتر و هرچه شیب بیشتر باشد طول قنات کمتر خواهد بود.

محاسن و مزایای قنات

سیستم استخراج در قنات طوری است که آب بدون کمک و صرف هزینه فقط با استفاده از نیروی گرانش از زمین خارج می‌گردد. با توجه به چاهها و قناتهای موجود ، آب قنات در مقابل آبی که از چاه استخراج می‌شود، ارزانتر تمام می‌شود. آب قنات دائمی است و در مواقع اضطراری کشت و احتیاج زراعت در مواقع حساس به آب ، قطع نمی‌شود. منابع آب زیر زمینی توسط قنات دیر تمام می‌شود و استفاده طولانی دارد، هر چند بطور دائم چه مصرف شود و چه نشود، خارج می‌گردد. قنات دارای مزایای بسیاری زیادی است که در اینجا فقط به تعداد محدود از آنها اشاره شد.

 

معایب قنات

در زمینهای هموار و نواحی که آب زیرزمینی شیب کافی ندارد و نیز زمینهای خیلی سست و ماسه‌ای امکان حفر قنات نیست. آب قنات ، بطور دائم جریان دارد و قابل کنترل نیست. روی این اصل ، مدام باعث تخلیه آب زیرزمینی می‌شود. در فصولی که به آب احتیاج نیست و یا احتیاج به آن خیلی کم است، امکان جلوگیری از جریان و یا کنترل آن وجود ندارد. 

قنات به خاطر این که در سفره‌های آب زیرزمینی کم عمق استفاده می‌شود و این منابع هم غنی نیست و دارای نوسان زیاد است، لذا قنات نسبت به تغییرات سطح آب زیر زمینی خیلی حساسیت دارد. در فصول گرم که گیاه به آب بیشتری نیاز دارد و نیز در فصول و سالهای خشک ، آب قنات کم می‌شود. قنات نسبت به چاه در مقابل سیل و زلزله و امثال اینها آسیب پذیر است و خرابی در قناتها بعضی مواقع طوری است که احیاء مجدد آنها یا ممکن نمی‌باشد و یا از لحاظ اقتصادی مقرون به صرفه نیست.مشکل دیگر نفوذ فاضل آب شهری به قنات ها است که می تواند  موجب آلودگی آب قنات شود.

اصطلاحات 

  آب به ناز حرکت کردن:به جریان کند آب در قنات گفته می شود.

تراز کشی: طراحی موقعیت وشیب کوره با توجه به زمین های مورد نظر برای آبیاری وبااستفاده ازاطلاعاتی نظیر شیب سطح زمین،عمق وگرادیان هیدرولیکی آب زیرزمینی انجام می شود.ش ص 32واژه نامه

چرخ کش :فردی که در سطح زمین در کنار دهانه میله قنات وپشت چرخ چاه ایستاده ووظیفه اش بالا کشیدن دلو پراز مواد حاصل از حفاری از پای میله به سطح زمین و فرستادن دلو خالی به پایین میله است.

دلو :مخزن کوچکی از جنس چرم یا لاستیک  که مواد کنده شده در میله یا کوره را درون آن می ریزند وبه سطح زمین منتقل می کنندودارای اندازه های مختلفی است.

دم :به هوای درون میله یا کوره گفته می شود که از اکسیژن کافی بر خوردار نیست وتنفس باآن مشکل است.(به ابزاری که برای ورود جریان هوابا اکسیژن کافی به د رون میله وکوره به کار می رودهم  گفته می شود.)

راستی دیدن :دیدن چند شیءدر یک راستا را راستی دیدن می نامند. ش ص53 واژه

زشته :واحد شمارش قنات

قنات:سازه آبی سنتی است که جهت بهره برداری ازآب های زیر زمینی از آبخوان های آزاد احداث می شود.ش ص 72

کلنگدار: معادل سر مقنی است .ابزار کارشاخص این قشر کلنگ دسته کوتاهی است باآن به حفاری می پردازند .از این رو به کلنگدار معروفند.

کوره:مجرای زیر زمینی ازمظهر تا مادر چاه است.سطح مقطع عرضی این مجرا بیضی کف پهن (تخم مرغی شکل ) است.وابعاد آن طوری طراحی می شود که گروه های مختلف بتوانند درآن وظایف خودراانجام دهند.

لاشه کش:فردی که کار انتقال دلو های خالی وپر ازمواد کنده شده را دردرون کوره عهده دار است.

مادر چاه:عمیق ترین میله قنات.

مظهر قنات:ابتدای کوره قنات ،محل ظاهر شدن آب قنات .

مقنی:در مجموع به افرادی که به صورت گروهی در حفر ولای روبی قنوات فعالیت دارند گفته می شود.

میله قنات:چاه های کاملا قائم ونزدیک به قائمهستند که در طول مسیر قنات حفر می شوند.

هرنج(جدول):مجرای روبازی است که آب رااز مظهر قنات تامحل تقسیم آب برای زمین های زراعی هدایت می کند .

 مراجع ومآخذ                       

تدوین تجربیات خبرگان قنات نوشته دکتر علی اصغر سمسار یزدی

قنات 3(مجموعه مقالات )جلد دوم ناشر سازمان آب منطقه ای یزد.

قنات5 (سدزیرزمینی قنات وزوان –میمه اصفهان)

قنات4 واژه نامه قنات:گردآوری شده توسط عبدالوحید آغاسی وجواد صفی نژاد

مرکز سازه های تاریخی آبی ایران ودانشگاه قنات

و با تشکر از دکتر علی اصغر سمسار یزدی رییس و مهندس لباف معاونت مرکز

1-www.daneshnamahroshd.ir

2-http//www.niksalehi.com

3-http//www.irandesert .com


+ نوشته شده در  جمعه پانزدهم دی 1391ساعت 23:45  توسط م .ا .ظفرقندی  |